काठमाडौं/पटना (एजेन्सी):
दक्षिण एशियाको इतिहासमा शक्तिशाली मानिने सम्राट अशोक को शासनकालसँग जोडिँदै आएको मौर्य–कुशवाहा (कोईरी) समुदाय आज पुनः राजनीतिक बहसको केन्द्रमा देखिन थालेको छ। करिब २३०० वर्षअघि मौर्य साम्राज्य अन्तर्गत व्यापक भूभागमा शासन गरेको इतिहास उल्लेख गरिँदै, समुदायभित्र आफ्नो पहिचान र राजनीतिक अधिकारप्रति नयाँ जागरण देखिएको छ।
इतिहासकारहरूका अनुसार, मौर्य साम्राज्य दक्षिण एशियाको सबैभन्दा ठूलो साम्राज्यमध्ये एक थियो, जसको विस्तार आजका भारत, नेपाल, बंगलादेश, पाकिस्तान लगायतका क्षेत्रसम्म फैलिएको थियो। यद्यपि, इतिहासको लामो कालखण्डमा यो समुदाय सामाजिक र राजनीतिक रूपमा पछि परेको दाबी गरिँदै आएको छ।
औपनिवेशिक कालदेखि सामाजिक रूपान्तरणसम्म
१८औँ र १९औँ शताब्दीमा कोईरी समुदायलाई मुख्यतः कुशल कृषकका रूपमा चिनिन्थ्यो। विशेषगरी तरकारी उत्पादन र खेतीपातीमा उनीहरूको भूमिका महत्वपूर्ण थियो। ब्रिटिश दस्तावेजहरूमा पनि उनीहरूलाई मेहनती किसानको रूपमा वर्णन गरिएको पाइन्छ।
२०औँ शताब्दीको सुरुवातसँगै समुदायभित्र सामाजिक पहिचान परिवर्तनको अभियान सुरु भयो। सन् १९२२ मा “अखिल भारतीय कुशवाहा क्षत्रिय महासभा” गठन भएसँगै “कोईरी” बाट “कुशवाहा” पहिचानतर्फ रूपान्तरणको प्रक्रिया अघि बढ्यो। यसलाई सामाजिक प्रतिष्ठा उकास्ने प्रयासका रूपमा विश्लेषण गरिन्छ।
भूमि सुधार र राजनीतिक प्रवेश
स्वतन्त्रता पश्चात् सन् १९५० मा लागू गरिएको भूमि सुधार ऐनले किसान वर्गलाई भूमि स्वामित्व प्रदान गर्यो। यसबाट यादव, कुर्मी र कोईरी/कुशवाहा समुदाय आर्थिक रूपमा सुदृढ बन्न थाले र ग्रामीण सत्ता संरचनामा उनीहरूको प्रभाव बढ्यो।
१९६०–७० को दशकमा सामाजिक तथा राजनीतिक चेतना अझ बलियो बन्यो। जगदेव प्रसाद को उदयसँगै पिछडिएका वर्गहरूको अधिकारका लागि आन्दोलन तीव्र भयो। उनले दिएको भनाइ—“पहिलो पुस्ता मर्नेछ, दोस्रो जेल जानेछ, तेस्रो सत्ता चढ्नेछ र चौथो शासक बन्नेछ”—आज पनि चर्चामा रहने गरेको छ।
मण्डल राजनीति र नयाँ समीकरण
१९९० को दशकमा लालू प्रसाद यादव को उदयसँगै बिहारमा मण्डल राजनीति सुरु भयो। सुरुमा पिछडिएका समुदायहरूबीच एकता देखिए पनि पछि शक्ति सन्तुलनमा असमानता आएको विश्लेषण गरिन्छ।
यसैबीच नीतीश कुमार र जॉर्ज फर्नांडिस द्वारा गठन गरिएको समता पार्टीले “लव-कुश” (कुर्मी–कुशवाहा) राजनीतिक समीकरणलाई मजबुत बनायो।
नयाँ नेतृत्व र पहिचान राजनीति
२०१० पछिका वर्षहरूमा कुशवाहा समुदायभित्र स्वतन्त्र राजनीतिक नेतृत्वको खोजी तीव्र भयो। उपेन्द्र कुशवाहा को उदयले समुदायलाई नयाँ राजनीतिक विकल्प दिएको मानिन्छ।
यस अवधिमा चन्द्रगुप्त मौर्य र सम्राट अशोकलाई समुदायसँग जोडेर “मौर्य पहिचान” निर्माण गर्ने प्रयास पनि तीव्र बन्यो, जसले आत्मगौरवको भावना बढाएको विश्लेषकहरू बताउँछन्।
वर्तमान अवस्था: निर्णायक मतदाताबाट दावेदारसम्म
हालका वर्षहरूमा कुशवाहा समुदाय बिहारको निर्वाचन राजनीतिमा निर्णायक मतदाताका रूपमा उभिएको छ। २०२४ को लोकसभा चुनावमा विभिन्न दलहरूले यस समुदायलाई लक्षित गर्दै उम्मेदवार चयन गरेका थिए।
सन् २०२३ मा सम्राट चौधरी भारतीय जनता पार्टी (BJP) को प्रदेश अध्यक्ष र पछि उपमुख्यमन्त्री बनेपछि समुदायको राजनीतिक पहुँच अझ मजबुत भएको संकेत मानिन्छ।
२०२६ तिर: मुख्यमन्त्री दावेदारीको बहस
विश्लेषकहरूका अनुसार, अब कुशवाहा समुदाय केवल समर्थनकर्ता नभई नेतृत्वकर्ता बन्ने दिशातर्फ अघि बढिरहेको छ। यद्यपि, जनसंख्याको सीमित अनुपातका कारण एक्लै सत्ता प्राप्ति कठिन हुने भएकाले गठबन्धन राजनीति नै निर्णायक हुने देखिन्छ।
निष्कर्ष
मौर्य–कुशवाहा (कोईरी) समुदायको यात्रा इतिहासको गौरवदेखि सामाजिक संघर्ष हुँदै अहिले राजनीतिक सशक्तिकरणसम्म आइपुगेको छ।
अबको चरणमा यो समुदायले आफ्नो पहिचानलाई कसरी संगठित शक्ति र नेतृत्वमा रूपान्तरण गर्छ भन्ने विषय नै भविष्य निर्धारण गर्ने मुख्य आधार बन्ने देखिन्छ।
लेखकः भरत लाल महतो (MCA)
प्राध्यापक, जनज्योति प्राविधिक शिक्षा कार्यक्रम,
लालबंदी, सर्लाही, नेपाल
