भारतको राजधानी दिल्लीको वायु प्रदूषणको ‘विषालु हावा’ विश्वभर चर्चामा छ

दिल्लीका वातावरण मन्त्री मनजिन्दर सिंह सिरसाले यी ट्रायलहरू सम्पन्न भएको जानकारी दिँदै यसको नतिजा चाँडै आईआईटी कानपुरले जारी गर्ने बताएका छन्। यी परीक्षणहरू आईआईटी कानपुरसँग सेप्टेम्बर २५ मा हस्ताक्षर गरिएको सम्झौता पत्रका अंश थिए, जसअन्तर्गत उत्तर-पश्चिम दिल्लीमा प्रयोगात्मक परीक्षणहरूको एक शृंखला सञ्चालन गरिनेछ। नागरिक उड्डयन महानिर्देशनालय (DGCA) बाट अक्टोबर र नोभेम्बरबीच सञ्चालन गर्न अनुमति पाएका यी परीक्षणहरू दिल्लीको भविष्यका लागि ‘गेम चेन्जर’ साबित हुन सक्छन्।

दिल्ली सरकारले यसअघि नै मे ७ मा कुल ३.२१ करोड भारतीय रुपैयाँ लागतमा पाँचवटा क्लाउड सिडिङ ट्रायल गर्ने प्रस्तावलाई अनुमोदन गरेको थियो। आखिर यो ‘क्लाउड सिडिङ’ प्रविधि के हो त? यो एक वैज्ञानिक प्रक्रिया हो जसमा बादलहरूमा सिल्भर आयोडाइड (Silver Iodide), सोडियम क्लोराइड (Sodium Chloride) वा पोटासियम क्लोराइड (Potassium Chloride) जस्ता पदार्थहरू छरेर वर्षालाई उत्तेजित गरिन्छ। यी सूक्ष्म कणहरूले केन्द्रको रूपमा कार्य गर्छन्, जसको वरिपरि पानीका थोपाहरू जम्मा हुन सक्छन्, जसले गर्दा वर्षा हुने सम्भावना उल्लेखनीय रूपमा बढ्छ।

वातावरण मन्त्री सिरसाले यसलाई ‘प्रदूषण न्यूनीकरणका लागि सरकारले चालेको एउटा विशाल कदम’ भनेका छन्। उनले आगामी दिनमा थप ट्रायलहरू हुने अपेक्षा गरिएको जानकारी दिए। मंगलबारका यी तीनवटै ट्रायल दिल्लीको बाहिरी इलाका बुराडीबाट सुरु भई मयूर बिहारसम्म तथा बाहिरी दिल्लीका फरक-फरक इलाकाहरूमा गरिएको थियो। क्लाउड सिडिङको मुख्य उद्देश्य कृत्रिम वर्षाको माध्यमबाट हावामा रहेको प्रदूषक तत्वहरूमा कमी ल्याई दिल्लीको हावाको गुणस्तरमा सुधार ल्याउनु रहेको छ।

मन्त्री सिंह सिरसाले दिउँसो सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्म ‘एक्स’ (पहिले ट्विटर) मा आफ्नो भिडियो पोस्ट गर्दै थप विवरण दिएका थिए। उनले भने, “यो क्लाउड सिडिङ आईआईटी कानपुरले ‘सेसना’ एयरक्राफ्ट (Cessna Aircraft) मार्फत गर्‍यो। एयरक्राफ्ट मेरठको दिशाबाट दिल्लीमा प्रवेश गर्‍यो र खेक्रा, बुराडी, नर्थ करोल बाग, मयूर विहार, सादकपुर र भोजपुरजस्ता इलाकाहरूमा क्लाउड सिडिङ गरियो।”

यस प्रक्रियामा आठवटा फ्लेयरहरू प्रयोग गरिएको थियो। मन्त्रीका अनुसार, “एउटा फ्लेयर दुईदेखि अढाई किलोको हुन्छ र यो दुईदेखि अढाई मिनेटसम्म चल्छ। यी फ्लेयरहरूमार्फत बादलहरूमा रसायनहरूको मिश्रण छोडिएको थियो।” बादलमा करिब १५ देखि २० प्रतिशत आर्द्रता थियो र यो सम्पूर्ण प्रक्रिया करिब आधा घण्टा चलेको थियो। कानपुरबाट दिल्ली पुग्न र यो सम्पूर्ण प्रक्रियामा करिब डेढ घण्टा लागेको थियो।

आईआईटी कानपुरको प्रारम्भिक अनुमानअनुसार, “१५ मिनेटदेखि चार घण्टाभित्र जुनसुकै बेला पनि वर्षा हुन सक्छ, तर यो ठूलो स्तरको हुने छैन।” यसको मुख्य कारण बादलभित्र चिस्यानको मात्रा कम हुनु रहेको बताइएको छ। मन्त्री सिरसाले आईआईटी कानपुरको नतिजा राम्रो आउने आशा व्यक्त गरेका छन्। यदि यो ट्रायल सफल भएमा, दिल्लीमा फेब्रुअरीसम्मका लागि क्लाउड सिडिङको बृहत् योजना बनाइनेछ। दिल्लीवासीका लागि यो वैज्ञानिक प्रयोगले ‘प्रदूषण मुक्त’ भविष्यको ढोका खोल्छ कि खोल्दैन, त्यो भने अबका दिनहरूमा देखिनेछ।