वृजराज कुशवाहा, नवलपरासी ।
आजको विश्व तीव्र औद्योगिक विकास, जनसंख्या वृद्धिको चाप र जलवायु संकटको सङ्घर्षबीच ऊर्जा उत्पादन र उपभोगको दौडमा होमिएको छ। यिनै सन्दर्भमा, हाम्रो छिमेकी मुलुक चीन विश्वको ऊर्जा उत्पादन तथा खपतको मामिलामा सबैभन्दा अगाडि छ। उता, जलस्रोतको खानी मानिने नेपाल अझैसम्म आत्मनिर्भर ऊर्जा उत्पादनको दिशामा संघर्षरत छ। यस लेखमार्फत हामी चीनको विद्युत उपलब्धि, नेपालको अवस्था र सम्भावनालाई विश्लेषणात्मक ढंगले हेर्नेछौं।
चीनको विद्युत उत्पादन: आँकडामा नै एक चमत्कार
सन् २०२३ सम्मको तथ्यांक अनुसार, चीनले वार्षिक ९,४५६ टेरावाट-घण्टा (TWh) अर्थात् ९ अर्ब ४५ करोड ६० लाख मेगावाट-घण्टा विद्युत उत्पादन गरेको छ। यो मात्राले चीनलाई विश्वकै सबैभन्दा धेरै विद्युत उत्पादन र खपत गर्ने देश बनाएको छ।
उत्पादनको स्रोतगत विवरण यस प्रकार छ:
- 🔥 थर्मल पावर (कोइला): ६,२३२ टेरावाट (~७०%)
- 💧 जलविद्युत (Hydropower): १,१४१ टेरावाट (~१३%)
- 🌬️ वायु ऊर्जा (Wind): ८०९ टेरावाट (~९%)
- ☀️ सौर्य ऊर्जा (Solar): ५८४.१५ टेरावाट (~६%)
- ⚛️ परमाणु ऊर्जा (Nuclear): ४३३–४४० टेरावाट (~५%)
चीनले सन् २०२३ सम्म २,८०० गीगावाट (GW) भन्दा बढी क्षमता स्थापना गरिसकेको छ, जसमा नवीकरणीय ऊर्जा (Renewables) को हिस्सा तीव्र रूपमा बढ्दो छ।
चीनका शीर्ष १० जलविद्युत आयोजना: नेपाललाई हल्लाउने तथ्य
चीनका प्रमुख जलविद्युत आयोजना मात्रले नेपालको उत्पादन क्षमतालाई सयौं गुणा ओझेलमा पार्दछन्।
| बाँध | क्षमता (MW) |
|---|---|
| थ्री गोर्जेस (Three Gorges) | 22,500 |
| बाईहेतान (Baihetan) | 16,000 |
| शिलुओदु (Xiluodu) | 13,860 |
| वुडोंगडे (Wudongde) | 10,200 |
| सियाङजियाबा (Xiangjiaba) | 7,750 |
| लङ्तान (Longtan) | 6,426 |
| नुओझाडु (Nuozhadu) | 5,850 |
| जिनपिङ-II (Jinping-II) | 4,800 |
| लाशिवा (Laxiwa) | 4,200 |
| शियाओवान (Xiaowan) | 4,200 |
👉 यी १० आयोजनाबाट मात्र उत्पादन हुने कुल क्षमता ९५,७८६ मेगावाट (९५.७ GW) छ — जुन नेपालको कुल विद्युत उत्पादन (३,६०० मेगावाट) को करिब २६० गुणा बढी हो।
यार्लुङ जाङ्बो बाँध: भविष्यको विश्वकै ठूलो आयोजना?
चीनले तिब्बतस्थित यार्लुङ जाङ्बो (ब्रह्मपुत्र) नदीमा थ्री गोर्जेस भन्दा पनि तीन गुणा ठूलो बाँध बनाउने योजना अघि सारेको छ।
यदि निर्माण हुन्छ भने यसको अनुमानित उत्पादन क्षमता ६७,५०० मेगावाट (६७.५ GW) हुनसक्छ।
यस परियोजनाले भारतलगायत दक्षिण एशियाली देशहरूसँगको जल–राजनीति झनै जटिल बनाउन सक्छ।
नेपालको अवस्था: स्रोत धेरै, उत्पादन थोरै
नेपालमा हालसम्मको सबैभन्दा ठूलो आयोजना अपर तामाकोशी (456 MW) हो। कुल उत्पादन करिब ३,६०० मेगावाट पुगिसकेको भए पनि वितरण संरचना, भण्डारण क्षमताको कमी, नीति अस्थिरता, तथा लगानीमैत्री वातावरणको अभावले ठूलो अवरोध खडा गरिरहेको छ।
नेपालको अनुमानित जलविद्युत सम्भावना ८३,००० मेगावाट रहेको बताइन्छ, जसमध्ये ४३,००० मेगावाट आर्थिक रूपमा प्रयोगयोग्य छ। तर हालसम्म यसको ८% भन्दा कम मात्र प्रयोगमा आएको छ।
के नेपाल चीनजस्तो बन्न सक्छ?
सैद्धान्तिक रूपमा सम्भव भए पनि व्यवहारमा यो धेरै नीतिगत सुधार, प्राविधिक दक्षता, लगानी सुरक्षाको प्रत्याभूति, तथा राजनीतिक इच्छाशक्ति मा निर्भर गर्छ।
यदि नेपालले वर्षेनी २,०००–३,००० मेगावाट उत्पादनको दर कायम राख्न सकेको खण्डमा, १५ वर्षभित्र चीनको कुनै एक ठूला बाँधसरह उत्पादन गर्न सक्ने क्षमता राख्दछ।
निष्कर्ष
चीनको ऊर्जा क्षेत्रमा भएको क्रान्ति केवल प्रविधि वा अर्थतन्त्रको परिणाम मात्र होइन, राष्ट्रिय इच्छाशक्ति, दीर्घकालीन योजना, र आत्मनिर्भरता को दृष्टिकोणको नतिजा हो। उता, नेपालजस्तो जलस्रोत सम्पन्न राष्ट्र विद्युत उत्पादनमा अझै पनि आत्मनिर्भर हुन नसक्नु दुःखद मात्र नभई, नीतिगत असफलताको संकेत हो।
आजको युगमा लोडसेडिङ अन्त्यका लागि लड्ने व्यक्तिहरूको बदनाम गर्ने प्रवृत्ति होइन, बरु ऊर्जा सुरक्षालाई राष्ट्रिय प्राथमिकता बनाउँदै उत्पादन, वितरण, भण्डारण र निर्यातमा दीर्घकालीन लगानी आवश्यक छ।
✍️ यदि हामीले स्रोतको सम्मान गर्यौं भने, नेपालले पनि भोलिको ऊर्जा महाशक्ति बन्ने सपना देख्न सक्छ।
[नोट: यो लेख स्वतन्त्र अनुसन्धानमा आधारित विश्लेषण हो। स्रोत: IEA, BP Statistical Review, NEA, Chinese State Grid Corporation इत्यादि।]
